هنايش

براي كسي كه حوصله خواندن دارد همين مقدار بگويم كه مدتی قبل در يك جستجوي اینترنتی به مقاله سه قسمتی دکتر مهدی پیروزنیا در سایت «فصل نو» رسیدم با عنوان «بررسی مهمترین تحلیلها پیرامون علل عدم توانایی و مقاومت نهضت ملی ایران در مقابله با کودتای بیست و هشت مرداد سال 1332». مقاله، بنا به توضیح نگارنده قصد سنخ‌شناسی تحلیل‌های مربوط به کودتا را داشته است.

یکسال و کمی هم بیشتر! همین طور الکی گذشت از آن وقتی که با هزار امید و آرزو پایان‌نامه‌ام را تصویب کردم، بعد از سه ماه دوندگی و سر و کله زدن با استادی از جنس اساتید تاریخ. از آنها که فکر کردن به حوادث سالهای نزدیک به وحشت‌شان می‌اندازد و ترجیح می‌دهند درباره‌اش سکوت ‌کنند، اما حکیمانه، آرام و درگوشی به شاگردها بگویند اینها که به جای سکوت، حرف می‌زنند چیزی نمی‌فهمند چون تاریخ نخوانده‌اند و در عوض ما می‌فهمیم. بماند که آقایان جرأت اما و اگر روی حرفهای مغولی پطروشفسکی و غزنوی باسورث هم به مخیله‌شان راه ندارد، چه برسد به جسارت نوشتن کتابهای درسی تاریخ! آن‌وقت فکر می‌کنند کسی که تاریخ معاصر می‌خواهد یا تاریخ را معاصر می‌خواند ماجراجوست یا توطئه‌گر و لابد می‌کنند که کاسه‌ای زیر نیم‌کاسه است.

قرار نداشتم و ندارم حرفهایم را اینطوری بزنم. زیاد است، حوصله می‌خواهد و من روزی به سراغشان خواهم رفت.

به بهانه ثبت‌نام ترم آتی رفتم دانشکده و چند تا مسأله کوچک عارض شد که دلم ‌خواست درباره‌شان بنویسم.

اول رفتم سایت دانشکده با آن تعداد کم سیستمها و فضای کوچک، که خیلی از انجمن اسلامی و بسیج همجوارش بزرگتر نیست. از روی معدل پایین نمرات معلومم شد، درسی را که فروردین 84 امتحان دادم تا آبان 85  بشنوم هفده‌و‌نیم شده‌ام، صفر رد شده. تحقيق كردم گویا اصلا یادشان رفته نمره مرا بدهند آموزش! برای ترم ششم باید درخواست مجوز کنیم همانطور كه برای ترم پنجم هم التماس کردیم. دوستان هم‌ورودی‌ گفتند ظاهراً باید این‌بار جریمه نقدی هم بدهیم به شيخ عميد! جالب اینکه به جز دو نور چشمی؛ یکی که نذر بود امسال حتماً دکترا  قبول شود و آن دیگري که بعد از پنج بار تغییر، عنوان جديد پایان‌نامه‌اش‌ مرداد ماه همین امسال تصویب شد و مهرماه دفاع کرد و نوزده گرفت! کس دیگری دفاع نکرده. (نمرات آنها را كه اختصاصاً رد شده تا رد شوند! بارها و بارها رصد کردم تا سر آخر جواب منفی بگیرم)

من سرّ شده‌ام. برای هیچ‌کدام از اینها کک‌ام نگزید. حتی وقتی برگه‌ام را برای امضا دادم دست جناب آقای دکتر. و حضرتش عليرغم اين همه وقت كه از ماجرا مي گذرد هنوز نتوانسته دلش را صاف کند براي سر بلند كردن و جواب سلام دادن که لااقل پیش هم‌اتاقی‌ها آبروداری کند. كسي که چهل ماه در جوارش کار کردم و دیدم چطور در بنياد متعلق به پاکترین مدیران نظام، گرگ ناپاکی شد و آن پاکان برایش كف زدند و هورا کشیدند و هلش دادند که برود جلوتر در مسیری که خودشان رفتند و در سلامت زندگانی نمونه و الگو شدند.

سرت را بالا بگیر آقای دکتر! در چشم‌هایم نگاه کن! جواب سلامم را بده! زمین گذاشتن آن کاری که تو و امثال تو برایش همه چیزتان را می‌دهید، برای من در حفظ آرمانهایم، شخصیتم، خودم، یک آزمون بزرگ بود. بعد ماهها بیکاری و مواجهه با گرفتاریهای ریز و درشتی که از آنها بی‌خبر نیستی، چه بسا كه زحمتش پای خودت بوده، هنوز از تصمیمی که گرفتم احساس رضایت می‌کنم. در آن سه سال کدام بله دلخواهت را از من شنیدی که از رفتنم تعجب کردی؟ باور کن قرار نداشتم و ندارم از راههای حیوانی به علوم انسانی برسم، حتی اگر این، سنت تو و امثال تو باشد.... حق داری نفهمی.

سرت را بالا بگیر آقای دکتر! در چشمهایم نگاه کن! از من نترس! گوش کن! در این گرگ بازار، نه من، که هیچکس با گرگ بچه‌ها کاری ندارد، باور کن.

امروز رسول جعفريان را ديدم. در آمد كه: متأسفانه يك خبر بد! دوانی فوت كرد. گفت: خيلی پير نبود. از فلانی و فلانی چند سالی بزرگتر بود گویا... گفتم: متولد 1307

این‌ روزها سخت مشغول تعدادی از کتابهایش بودم. به سیاق همه کتابهایی که می‌خوانم یادداشتها و نکته‌های زیادی از آنها برداشتم و جالب آنکه کنار خیلی از آنها علامت زدم و نوشتم که: «از دوانی بپرسم».

دوانی از اهالی علم بود و زیاد می‌دانست. کتابهای زیادی هم نوشت و به یادگار گذاشت. سالها قبل در تلویزیون، برای اولین بار، او را وقتی که درباره نوشته‌هایش صحبت می‌کرد و مدام به شمارگان کتابها اشاره، شناختم. آنموقع در عالم بچه‌گی فکر کردم این اصلاً خوب نیست کسی مدام دیگران را به کمیت و تعداد آثارش توجه دهد. اما بعداً و خیلی زود فهمیدم همه آنها که جد و جهد علمی دارند و دستی به قلم، همین‌طورند، خصوصاً وقتی پا به سن می‌گذارند.

علی دوانی اما برای اهالی تاریخ چیز دیگری بود. او منبع و مرجع بسیاری از روایات در تاریخ معاصر ماست. بطور مشخص و درباره موضوعات تاریخی مورد علاقه من؛ دوانی با برادران واحدی نسبت سببی داشت. با عبد‌الحسین واحدی در قم هم‌خانه بود و لاجرم میزبان نواب و سایر فداییان وقتی به قم می‌رفتند. نواب را هم از سالهای تحصیل در نجف می‌شناخت. بنابراین درباره فداییان اسلام می‌توانست بسیار بداند و بگوید. از اساتیدی که با او دمخور بودند فراوان شنیدم که گاهی اشاراتی به ناگفته‌ها داشت. آنها که نخواست بگوید و با خود برد.

خدایش بیامرزد... که ترجیح داد بعضی چیزها را نگوید تا اینکه دروغ بگوید.

خدایش بیامرزد

دیگر برایم عادت شده وقتی زندگینامه هرکدام از آقایان را که تا سال 1334 یعنی سال اعدام فداییان اسلام دوازده سال تمام داشته‌اند می‌خوانم، با عباراتی نظیر اینکه عضو فداییان اسلام یا همکار آن بوده‌اند يا با نواب حشر و نشر و رفاقت داشته‌اند روبرو شوم. سن و سال پایین فداییان اسلام و طرفداران آنها مزید بر علت است و بهانه خوب. به هر حال، با توجه به ارزشهای حکومتی امروز، یادآوری همراهی با نواب برای هرکسی اهمیت دارد. اما تفاوت فقط در شکل آدرسی است که از حضورشان می‌دهند؛ اینکه بودنشان چقدر واقعی به نظر بیاید یا معنی‌دار باشد.

به تازگی و در «پایگاه اطلاع‌رسانی حضرت آیت‌ا... سید حسن ابطحی» متولد سال 1314- مشهد، خواندم که ایشان هم فدایی‌اسلام بوده‌اند و یار نواب. با رعایت امانت، توضیحات مربوط به این آشنایی را می‌آورم و چند نکته را یادآور می‌شوم. (ایرادات تایپی را هم دست نمی‌زنم)؛

و اما نکات:

2- سوء قصد نواب به کسروی در اردیبهشت سال 1324 یعنی وقتی که حضرت آیت‌ا... ده ساله بوده انجام شد که منجر به قتل هم نگردید. با اسلحه گرم بوده و نه کارد. شکم آن بنده خدا را هم پاره نکرده است.

3- قتل کسروی بدست برادران امامی در اسفند همان سال در ساختمان دادگستری و نه کلانتری و در مقابل چشمان بازپرس و نه رییس کلانتری انجام شد که ماجراهای خود را دارد.

4- زندانی که احیاناً حضرت آیت‌ا... به دیدار نواب رفته‌ مربوط به دستگیری او در خرداد سال 1330 یعنی شش سال پس از این ماجرا بوده که به مدت بیست ماه ادامه داشته و بخاطر قتل کسروی هم نبوده بلکه مربوط به پرونده درگیری نواب در ساری بوده است و حضرت آیت‌ا...  احتمالا در همان اواخر موفق به دیدار نواب در زندان شده است.

5- قتل رزم‌آرا قبل از ماجرای زندان نواب بوده یعنی در شانزدهم اسفند سال 1329

6- بازگشت کاشانی از تبعید لبنان قبل از همه اینها بوده یعنی در اردیبهشت 1329

7- ریاست کاشانی بر مجلس مربوط به مجلس شانزدهم و زمان بازگشت وی از تبعید نیست. این ریاست پس از قیام 30 تیر 1331 و در مجلس هفدهم بوده است.

8- دستگیری و اعدام نواب نه در سال 1335 که در آذر ماه و دیماه 1334 بوده است.

...

خسته شدم. باقی بقایتان

پ.ن. یاد بچه‌گیها افتادم، وقتی با بزرگتر‌ها برای انتخابات می‌رفتیم و انگشت‌مان را در استامپ رنگی می‌کردیم. بعداً فقط این باباهه بود که می‌گفت: علی هم رأی داده، خودمان با بزرگواری و تواضع سکوت می‌کردیم. امروز هم خاطره‌ای جز همان انگشت رنگی نداریم، اصرار نکنید!

کیهان‌بچه‌های رضا، منجر به سروش‌نوجوان، دانشمند و اطلاعات‌علمی شد و مال من مجله‌ماشین، کیهان‌ورزشی، دنیای ورزش و هفته‌نامه‌پهلوان. رضا وسواس گرفتن آن ویژه‌نامه‌های هشت صفحه‌ای و شانزده صفحه‌ای دانشمند را داشت که اگر روزنامه‌فروش محله‌مان یادش می‌رفت بدهد بیچاره بود.

و من که از بس شنبه‌ها کشیک کشیدم و کیهان ورزشی پانزده تومانی و دنیای ورزش بیست تومانی گیرم نیامد، بالاخره فهمیدم که می‌شود به هیتلر هم رشوه داد! و با پنج تومان بیشتر به کیهان ورزشی رسید.

خدایش بیامرزد روزنامه فروش محله را. اسمش هیتلر بود، به خاطر سبیل‌اش! وقتی عصر کیهان و اطلاعات می‌آمد، جلوی صف طالبان روزنامه‌های دو تومانی چه خدایی می‌کرد! اول کیهان تمام می‌شد و بعد لاجرم اطلاعات به فروش می‌رفت.)

نکته1: هر نوع ارتباط کیهان سیدمحمد‌اصغری با کیهان امروزی به من چه!

نکته2: وای به حال کسی که فکر کند روزنامه‌ها را مردم برای تحویل به اتوشویی به قیمت کیلویی دوازده تومان می‌خریدند. (کاش نرخ تورم هم به همین قاعده رشد می‌کرد. حالا کیلویی بیست تومان هم با منّت می‌خرند)

نکته3: تردید نکنید کیهان نصیب من نمی‌شد. اطلاعات. با آن ستون خاطرات آندری ساخاروف که می‌خواندیم. به هر حال فروپاشی بلوک شوروی در آن روزها مهم‌ترین مسأله بود. برای همین بود که هر بار موضوع انشای کلاس اختیاری می‌شد، درباره همین‌ها می‌نوشتیم. خاطرات یلتسین با آن ماجرای چپاندن پستان‌ در دهان نوه‌اش که آرام بگیرد!! برای همیشه حالم را از هر چه ستون خاطرات‌ به هم زد.

نکته4: نسرین، دختر دایی، هم‌پای من بود در خرید روزنامه. زرنگ‌تر و خوش‌شانس‌تر، چون در صف زنانه می‌ایستاد!!!

آه مجله‌های ماشین من! چه با دقت خواندمتان تا آن جلد‌های روغنی، ناخن هم برندارد. آخرش... (قرار شد آخرِآخر بگویم)

هفته‌نامه پهلوان که آمد، جایگزین خوبی شد برای آن‌دو مجله کلاسیک ورزشی. اگرچه زود تمام می‌شد ولی گیر می‌آمد. هشت تومان بود؟ مجله ماشین را چهل تومانی یادم هست

نکته1: هنوز ویژه‌نامه‌های جام جهانی نود ایتالیا را دارم. هم مال کیهان ورزشی را و هم آن دیگری (بزرگه). حیف که کاره‌کا و آله‌مائوی من را کانی‌گیای نامسلمان با آن رفیق تپلش حذف کردند.

اینها را که خریدم، دادم به پسر همسایه تا از پشت بام تحویل بگیرم و مامان جان را بپیچانم! دو ساعت معطلم کرد که درب پشت‌بامشان قفل بوده. و من اثر کثیف انگشتش را هنوز روی صفحات آنها می‌بینم.

نکته۲: بیخود رضا را دانشمند فرض نکنید و در مقابل من را از اینها که صبح‌ها روزنامه ورزشی بدست می‌روند سر کار، پیچیده به دور یک نان بربری! اولا اینکه مجله‌های رضا را من هم می‌خواندم. بعد هم به همه مقدسات قسم می‌خورم خرید ورزشی‌نامه‌ها همین زمانها و برای همیشه متوقف شد. فوقش چند تایی ابرار ورزشی آنهم وقتی تازه آمده بود، خریده باشم.

سروش نوجوان و ارادت زیادی که رضا به آن داشت خریدش را تا همین اواخر، گهگاه اما نه همیشه، تضمین کرد. رشد جوان (یا نوجوان؟) که در سالهای راهنمایی گاهی به دستمان می‌دادند در کتابفروشیهای انقلاب (که کم‌کم مشتری پر و پا قرصش شده بودیم) ما را به سمت رشد آموزش شیمی و تاریخ و ادبیات و... کشید که خیلی دوام نکرد و استفاده‌اش محدود به چند تا کنفرانس کلاسی شد، بیشتر برای رضا، که در مدرسه‌شان به جای علوم راهنمایی، فیزیک و شیمی و زیست‌شناسی داشتند.

و مجله ریاضی برهان و روشهاي انواع پرویز شهریاری عزیز که می‌خواست دانشمندمان کند.

نکته برای رضا: یادت هست آن کنفرانس کلاس راهنمایی را که درباره پلی‌یوره‌تان‌ها ارائه کردی از روی مقالات دایی مهدی در مجله علوم و تکنولوژی پلیمر؟ کسی چیزی فهمید؟!

(دنباله دارد)

برف نو! برف نو! سلام، سلام
بنشين، خوش نشسته‌ای بر بام

          پاكی آوردی ای اميد سپيد
          همه آلودگی‌ست اين ايام

                    راه شومی‌ست می‌زند مطرب
                    تلخ‌واری‌ست می‌چكد در جام

                              اشك‌واری‌ست می‌كشد لبخند
                              ننگ‌واری‌ست می‌تراشد نام

                                        شنبه چون جمعه، پار چون پیرار

                                        نقش هم رنگ می‌زند رسّام

                                        مرغ شادی به دامگاه آمد
                                        به زمانی كه برگسيخته دام

                              ره به هموارجای دشت افتاد
                              ای دريغا كه برنيايد گام

                    تشنه آنجا به خاک مرگ نشست

                    کآتش از خاک می‌کند پیغام

          کام ما حاصل آن زمان آمد
          که طمع برگرفته‌ایم از کام

خام‌سوزيم الغرض بدرود

تو فرود آی برف تازه سلام!

                                                 ﷼﷼﷼﷼﷼

ترنم زیبایی از این جاودانه شاملو را در یک سبد آواز نو  امیرحسین سام، با صدای علی بیات بشنوید.

پ.ن. هر بار که به این تصنیف زیبا گوش‌ می‌دهم یاد سهیلای عزیز می‌افتم (خدایا به سلامت دارش) با آن مصلحت ‌اندیشی‌ها و توصیه‌های مهربانانه‌اش که؛ ...هرچه تلاش کردم بفهمم، نشد!

مدتی است كه دوباره، خوره داشتن «مجله من» به جانم افتاده. البته منظورم مجله‌ای با این عنوان و یا امتياز یک مجله‌ نیست. منظورم مجله‌ای است که دستت بگیری و با علاقه، تمام مطالبش را بخوانی‌. از آن بخشهایی که بیشتر می‌پسندی لذت کافی ببری و برای آنها که باب طبعت نیست و آنها که سوادت نمی‌کشد غصه بخوری و آرزو کنی که شماره‌ بعد با علاقه تو سازگارتر باشد و به انتظار بنشینی. یا تلاش کنی تا بیشتر بفهمی و یاد بگیری. نظراتت را با آنها در میان بگذاری و...

امروز بالاخره تصمیم گرفتم و شماره آخر نگاه نو را به این قصد که شماره‌های بعدی‌اش را هم مرتب و منظم بگیرم (اگر بپاید و بماند، و باشم) خریدم.

حالا چرا «مجله من»؟ چرا این مجله؟ و کلی چراهای دیگر و بحث درباره عوارض و مضرات نداشتن نشریات پایدار و بادوام در نسلهایمان، هدفم از نوشتن این مطلب بود اما نظرم عوض شد. دلم خواست بروم سراغ تاریخ (می‌دانید چرا) و از سوابق «خوره» بنویسم.

لازم نیست توضیح بدهم در این مدت از هر عنوان مجله‌ای که به گروه خون من بخورد یا به کارم بیاید، از بخارا و سمرقند و چشم‌انداز ایران و نامه و نافه و کارنامه و زنده‌رود و همین نگاه نو ... تا کتابهای ماه و تاریخ معاصر و مطالعات تاریخی و خاورمیانه‌ و... به تناوب خریده‌ام و خوانده‌ام.

رضا و من که اختلاف سنی چندانی نداریم و به قول طالقانی‌ها پیش پی یلانیم، دنیایی داشتیم برای خودمان و ترکی‌تازی‌ها کرده‌ایم در این میدان که دوست دارم کمی درباره‌اش بنویسم؛

اولین مجله‌ای که مرتب و سر هفته در خانه ما خریداری شد «کیهان بچه‌ها» بود. از حدود سال 6۲ و 6۳ و آنقدر دوام کرد که برای سالهای بعد و همراه با مجلات دیگر، این یکی را به بهانه مریم، همچنان می‌خریدیم تا مثلا به او هم فیضی رسانده باشیم.

نکته1: شاپرک، همان وقت هم برایمان بچه‌گانه بود اما از خیر داستانهای‌ مصور دنباله‌دارش نمی‌شد گذشت.

نکته2: بیشتر جدول‌های یک‌ذره‌ای کیهان بچه‌ها را عمو سیروس حل کرد وقتی بعد از عمل جراحی چند روزی خانه ما بستری بود. و من و رضا که فکر می‌کردیم باید سرگرمش کنیم تا یکی تمام می‌شد یکی دیگر می‌آوردیم می‌دادیم دستش!

نکته3: چند سال بعد وقتی یاد گرفتم برای عکسها سبیل بگذارم، دختر و پسری از بچه‌های شاگرد اول کیهان بچه‌ها بی سبیل نماند. اگر شماها جزوش بودید؛ شرمنده

نکته4: گمانم یکی از همین روزهای دیماه است سالگرد انتشار کیهان بچه‌ها.

یادآوری برای رضا: می‌بینی سابقه کار مشترک هم داریم، یعنی اصولا با کار مشترک آغاز کردیم قبل از اینکه آن انشعاب رخ بدهد و زمانی برسد که منِ نیروی‌سومی ازت بکنم!! فکر نکنم به جز موارد اتفاقی و از روی قصد شماره‌های کیهان بچه‌ها را دوتا دوتا خریده باشیم؛ کاری که بعدها برای خیلی از مجلات دیگر کردیم.

﷼یادم باشد، آخر کار بگویم سر این مجلات عزیز و تر و تمیز چه آمد.

پی‌نوشت مربوط به نکته4: برای پیدا کردن تاریخ دقیق انتشار کیهان بچه‌ها، رفتم سراغ فایل تقویم تاریخم؛ باورم نمی‌شد که همین امروز باشه. پس

                           کیهان بچه‌ها، تولد پنجاه سالگی‌ات مبارک

(دنباله دارد)

خیلی از سادات عادت دارند در برخورد با سیّد دیگری از اولاد پیغمبر، او را پسرعمو خطاب کنند و احترام جامعه را به این خاندان با یادآوری نسبت فامیلی برای مخاطبشان، همراه کنند. نواب صفوی هم از زمره این سادات بود. اینطور نقل شده که او در بسیاری جاها و در هنگام صحبت با سادات، آنها را پسرعمو می‌نامیده و این مطلب حتی به ادبیات نوشتاری او نیز سرایت داشته است. نامه‌ای از نواب به دکتر فاطمی با عبارت: «پسرعموی عزيز جناب آقای فاطمی» آغاز می‌شود.

مدتی قبل، به سایتی برخوردم به نام نواب صفوی. شواهد زیادی در مطالب این سایت، ارتباط پدیدآورندگان آن را با خانواده نواب مشخص می‌کند و به مطالب سایت جنبه رسمی و مورد تأیید آنها می‌دهد. ذیل عنوان آیین نقابت در این سایت مطالبی خواندم که متحیرم کرد.

نقابت یعنی سرپرستی، رییس و نقیب قوم شدن. کاربرد این کلمه سابقه تاریخی مشخصی دارد. در زمان عباسيان برای رسيدگی به كار خاندان هاشمی و سادات كه اغلب از اعيان و اشراف بودند، منصبی تعيين شد كه به نقيب سادات يا نقيب علويان مشهور گردید. گويا بخاطر اختلاف بنی‌فاطمه و بنی‌عباس در همان زمانها نقابت دو شاخه شد؛ نقيب‌الطالبين و نقيب‌العباسين. و می‌دانیم بزرگی همچون سيّدرضی نقيب‌الطالبين بوده و عنوان نقيب‌النقبایی داشته. نقیب‌ا‌لنقبا نماینده‌ای برای هر شهر انتخاب می‌کرده و این نقبا که سادات و اولاد علی را از روی شجره‌نامه‌ها می‌شناخته‌اند، به کارهایشان رسیدگی می‌کردند.

در زمانهای بعد، نقیب با حفظ معنای لغوی کاربرد‌های حکومتی زیادی داشته؛ نقیب دراویش، نقیب اشراف، نقیب قلعه، نقیب لشگر و.... در زمان صفویان، به کلانتر محلات شهر نقیب می‌گفتند.

پس از این توضیح مختصر، برای هرکس جالب است بداند نواب که بنا به نوشته سایت مذکور «احياگر اين آئين در ايران شد» و «در اوج جوانی رهبری سادات را بر عهده گرفت و نامش با عنوان نقيب مزين گشت» این سمت را از چه کسی گرفته؟ از خلیفه دوران یا حاکم وقت یعنی محمدرضا پهلوی؟ اگر سندی دارد چه خوب است که علنی شود. و «هنگامی كه در اين راه تصميم به انتخاب فردی به عنوان جانشين گرفت؛ سيد محمود نريمان را برگزيد» نتیجه این انتخاب چه شد؟ و چطور تداوم پیدا کرد؟ آیا نریمان، روحش از این ماجرا خبر دارد؟ اینکه فداییان‌اسلام نواب به امور دو تن از سادات اولاد پیغمبر با اسلحه رسیدگی کردند نیز در راستای وظایف نقابت بوده؟

وقتی ماجرای یک پسرعمو گفتن ساده به اینجا بکشد البته گناه نواب نیست، اما باید به محبّان او توصیه کرد: اندازه نگه دارید. کلمه حرمت دارد!